Przez ulice amerykańskich miast przetacza się fala protestów ruchu Black Lives Matter. Żeby lepiej zrozumieć ich przyczynę, warto sięgnąć po kilka lektur. Poniżej omawiamy pięć książek na temat rasizmu w Stanach Zjednoczonych i podsuwamy tematyczną bibliografię.

Howard Zinn „Ludowa historia Stanów Zjednoczonych. Od 1492 do dziś”

„Kiedy Kolumb z jego zbrojnymi w miecze mówiącymi dziwnym językiem żeglarzami wyszli na ląd, Arawakowie wybiegli, żeby ich powitać; nieśli im jedzenie, wodę i podarunki.”

Kultowa książka nieżyjącego już historyka i działacza społecznego, Howarda Zinna, zaczyna się opisem słynnego “odkrycia” Ameryki. I tak to, co w podręcznikach do historii przedstawia się jako triumf i sukces Europejczyków, na kartach rozprawy Zinna jawi się jako akt przemocy, kradzieży i okrucieństwa. Jego interpretacja dziejów odczarowuje nie tylko kuriozalny mit założycielski Ameryki, ale i wszystkie kolejne zbudowane na wiekach dominacji białych mężczyzn. Bo Ludowa historia Stanów Zjednoczonych jest opowieścią snutą z perspektywy wykluczonych: Indian, Afroamerykanów, imigrantów, robotników, kobiet i biednych. Zinn oddaje głos tym, których wcześniej nie chciano słuchać; obnaża fałsz obowiązującej optyki, będąc przy tym bezkompromisowym i stanowczym. Książka dowodzi, że historię piszą zwycięzcy, prawda nie ma w sobie nic z niewinności, a losami przegranych interesuje się niewielu.
Ludowa historia Stanów Zjednoczonych to lektura nie tylko dla tych, którzy chcą oglądać dzisiejsze wydarzenia ze zrozumieniem. To również pozycja dla zainteresowanych losami rdzennych mieszkańców Ameryki, feminizmem, historią praw pracowniczych i amerykańską polityką.

Krytyka Polityczna, Warszawa 2016, tłumaczenie Andrzej Wojtasik
Książka jest dostępna w fliach: 6, 26, 37, 57

Colson Whitehead „Kolej podziemna. Czarna krew Ameryki”

Powieść zdobyła w 2017 wszystkie najważniejsze amerykańskie nagrody, w tym Nagrodę Pulitzera i National Book Award. Kolej podziemna. Czarna krew Ameryki to historia Cory, młodej dziewczyny, która zostawia plantację bawełny w głębokiej Georgii i decyduje się na desperacką ucieczkę przed przemocą i niewolą. Umożliwia jej to tzw. kolej podziemna, czyli system przerzutowy, dzięki któremu zbieg z południa Stanów Zjednoczonych może umknąć na bezpieczną północ. Colson Whitehead materializuje metaforę i umowny szlak ucieczek zamienia się w prawdziwą kolej, której tory wiodą pod amerykańską ziemią. Czytelnik poznaje arkana skomplikowanego systemu kryjówek i punktów przerzutowych oraz sposób działania abolicjonistów. Cały czas towarzyszy mu strach przed nieustannym pościgiem ciągnącym za Corą. I to właśnie ten lęk i pośpiech podlany wiarą w lepszą przyszłość nadają rytm tekstowi Whiteheada.

Albatros 2017, tłumaczenie Rafał Lisowski
Książka jest dostępna w filiach: 1, 4, 5, 7, 10, 11, 12, 16, 18, 20

James Baldwin „Zapiski syna tego kraju”

Wydane w zeszłym roku przez Karakter eseje Jamesa Baldwina to ważna pozycja tej bibliografii. Zapiski syna tego kraju są krytyczną analizą amerykańskiego społeczeństwa napisaną z perspektywy osoby podwójnie wykluczonej. Baldwin, czarnoskóry homoseksualista, opowiadając swoją osobistą historię, zwraca uwagę na rasizm obecny w popularnej literaturze i kinematografii, polityce, religii i społeczeństwie. Jego głos jest silny i poruszający, przepełniony wrażliwością, ale i zdecydowaniem. Nie przesadzi się twierdząc, że Zapiski dały światu język, którym można mówić o rasizmie, dyskryminacji, prześladowaniu. Ukazały różne formy tych zjawisk – ostentacyjne i zakamuflowane, osiadłe w kulturze i bezrefleksyjnie zaakceptowane.
Książka ukazała się na naszym rynku z olbrzymim opóźnieniem – dziś wypada nadrobić tę wyjątkową lekturę z lat 50. To pozycja obowiązkowa dla zainteresowanych ruchami obywatelskimi walczącymi o prawa mniejszości.

Karakter, Kraków 2019, tłumaczenie Mikołaj Denderski
Książka jest dostępna w filiach: 29 i 44

Katarzyna Surmak-Domańska „Ku Klux Klan. Tu mieszka miłość”

Mimo, że Ku Klux Klan kojarzy nam się z inną epoką, jego struktury ciągle istnieją. Pisze o nich Katarzyna Surmak-Domańska, polska reporterka, która pojechała do Stanów Zjednoczonych zbadać problem rasizmu w kontekście tej organizacji. Na kartach swojej książki przybliża problem dyskryminacji rasowej, bada jego historię, uwarunkowania i konteksty. Pisze o historii i ewolucji KKK, koncentrując się na jego współczesnym obliczu. Spotyka członków Klanu, uczestniczy w ich życiu i przedstawia nam ich poglądy. Przy okazji interesująco odmalowuje tzw. Pas Biblijny, czyli stany położone na południowym wschodzie Ameryki, w których dominują konserwatywne i radykalne poglądy.
Klan na kartach książki Katarzyny Surmak-Domańskiej wydaje się drapieżnikiem bez pazurów. Nie ma już pochodów zakapturzonych postaci z płonącymi krzyżami, skończyła się era brutalnego siania przemocy. Ale chociaż współczesne oblicze KKK może wydawać się pozbawione siły, nadal powinno niepokoić, bo opiera się na negowaniu równouprawnienia, łagodnej indoktrynacji i manipulacji. Trzeba jednak wyraźnie zaznaczyć, że autorka nie ocenia swoich rozmówców i pozwala im wyłuszczać swoje sądy. Mimo trudnej tematyki udaje jej się odłożyć emocje na bok – Ku Klux Klan. Tu mieszka miłość jest rzetelnym reportażem, który cierpliwie wprowadza polskiego czytelnika w zawiłości amerykańskiej historii.

Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2015
Książka jest dostępna w filiach: 1, 3, 4, 5, 6, 11, 18, 26, 29, 31

Jill Leovy „Wszyscy wiedzą. O zabójstwach czarnych w Ameryce”

Jill Leovy przez 10 lat przyglądała się pracy detektywów z wydziałów zabójstw. Jej książka rzuca światło na amerykański wymiar sprawiedliwości i sposób działania policji, która zajmuje się morderstwami wśród Afroamerykanów na obszarze getta południowego Los Angeles.
Leovy stawia mocne tezy poparte precyzyjnymi statystykami, analizą danych i obserwacją. Wyraża wprost to, co wiedzą przestraszeni rodzice nastolatków – czarni chłopcy mogą zginąć za nic, a nikt nie powie o tym w wiadomościach i nikt nie pójdzie za to do więzienia.
W reportażu szokuje nie tylko opisana skala zabójstw, ale również wzięty pod lupę system, który powinien je zwalczać. Bohaterami Wszyscy wiedzą są akurat heroiczni i skuteczni policjanci, jednak ich pracę utrudnia przepaść, jaka rozciąga się między światem państwa prawa i przemocy- brak świadków gotowych na współpracę z organami ścigania, niemożność zapewnienia ochrony zeznającym, strach rodzin ofiar, powszechna zmowa milczenia, niewystarczające środki finansowe, brak społecznego zainteresowania.
Bardzo aktualna lektura, która współczesny problem przedstawia z nietypowej strony.

Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2017, tłumaczenie Janusz Ochab
Książka jest dostępna w filiach: 1, 12, 29, 57

Kalina Downarowicz (Dział Promocji)